Serial "Wśród nocnej ciszy". Okrutna zbrodnia po pasterce z 1976

Za scenariusz "Wśród nocnej ciszy" odpowiada Maciej Kowalewski, który napisał go na podstawie reportażu Wiesława Łuki. W serialu, który będzie miał sześć odcinków, zobaczymy m.in. Łukasza Simlata, Jędrzeja Hycnara, Magdalenę Biegańską, Justynę Wasilewską, Tomasza Schuchardta, Adama Woronowicza, Tomasza Włosoka, Dariusza Chojnackiego, Nel Kaczmarek, Artura Paczesnego, Marcina Bosak, Michała Żurawskiego i Marka Siudyma.

Produkcja Jana Holoubka jest drugim podejściem filmowym do zbrodni połanieckiej. W 1988 r. nakręcono "Zmowę" w reżyserii Janusza Petelskiego, gdzie zagrali m.in. Bogusław Sochnacki, Ewa Szykulska, Stanisława Celińska i Jerzy Łapiński.

W nocy z 24 na 25 grudnia 1976 r. w pobliżu Połańca zamordowano 18-letnią Krystynę Łukaszek, jej męża Stanisława oraz jej 12-letniego brata Mieczysława Kalitę. Kobieta była wówczas w piątym miesiącu ciąży. Zbrodni dokonali Jan Sojda i Józef Adaś, a w sprawę byli zaangażowani także zięciowie Sojdy. Przez wiele miesięcy śledczy przyjmowali, że doszło do wypadku drogowego.

Zbrodnia połaniecka była finałem wieloletnich napięć między rodzinami Sojdy i Roja. W 1948 r. Jan Sojda, który miał wówczas 20 lat, został skazany na osiem miesięcy więzienia za gwałt na młodej pasterce. W zatrzymaniu mężczyzny uczestniczył Jan Rój, jego daleki kuzyn. Trzy lata później na terenie gospodarstwa Sojdy zastrzelono dziesięcioletniego syna Roja, Mariana. Sprawca tego zdarzenia wkrótce zginął w wypadku samochodowym.

W kolejnych latach urazy nie wygasły. W sierpniu 1976 r. wnuczka Jana Roja, 18-letnia Krystyna Kalita, wyszła za 25-letniego Stanisława Łukaszka. Podczas wesela siostrę Sojdy, żonę Józefa Adasia, oskarżono o kradzież wędlin. Incydent odnowił konflikt między rodzinami. Według relacji dotyczących sprawy właśnie to wydarzenie stało się bezpośrednim tłem późniejszej zemsty.

W nocy z 24 na 25 grudnia 1976 r. mieszkańcy okolicznych miejscowości uczestniczyli w pasterce w kościele w Połańcu. Wśród nich byli Krystyna Łukaszek, jej mąż Stanisław oraz jej 12-letni brat Mieczysław Kalita. Opuścili oni kościół po informacji, że w domu rodziny doszło do awantury i trzeba natychmiast wracać. Gdy małżonkowie nie zostali wpuszczeni do autobusu, ruszyli pieszo w kierunku Zrębina. Do pokonania mieli około czterech kilometrów. Wkrótce za nimi podążyły pojazdy związane ze sprawcami.

Mieczysław Kalita został potrącony przez samochód prowadzony przez 27-letniego Jerzego Sochę, zięcia Jana Sojdy. Kiedy Krystyna i Stanisław podbiegli do rannego chłopca, zostali zaatakowani przez Jana Sojdę i Józefa Adasia. Mężczyźni użyli kluczy do kół autobusowych. Następnie ofiary przewieziono w inne miejsce i przejechano po ich ciałach autobusem, próbując upozorować wypadek.

W autobusie znajdowało się około 30 osób. Większość pasażerów była nietrzeźwa. Świadkowie widzieli wydarzenia, ale nie udzielili pomocy ofiarom. W sprawę zaangażowany był także 28-letni Stanisław Kulpiński, drugi zięć Sojdy. Miał pilnować, aby pasażerowie nie wyszli z pojazdu.

Po zabójstwie ciało Krystyny rozebrano, aby stworzyć pozory gwałtu. Sprawcy chcieli w ten sposób uwiarygodnić wersję przypadkowego zdarzenia i odwrócić uwagę od rzeczywistego przebiegu wydarzeń. Pasażerowie wrócili później do kościoła, jak gdyby nic się nie stało.

Świadkowie mieli przypieczętować milczenie przysięgą składaną przy różańcu. Otrzymali również pieniądze. Według ustaleń śledztwa łączna kwota przeznaczona na przekupienie świadków wyniosła 200 tys. zł. Strach przed sprawcami, zależność od wpływowego gospodarza oraz presja lokalnej społeczności przez długi czas blokowały ujawnienie prawdy.

Milicję zawiadomił kierowca ukradzionego autobusu. Początkowo śledczy przyjęli, że doszło do wypadku drogowego. Pierwsza sekcja zwłok nie wyjaśniła wszystkich obrażeń, a jej przebieg później oceniano jako niewłaściwy. Dodatkowo zmarł Leszek Brzdękiewicz, jedyna osoba, która przyznała, że widziała morderstwo. Mężczyzna miał utonąć w rzece.

Te okoliczności sprawiły, że postępowanie na pewien czas utknęło w martwym punkcie. Przełom przyniosła dopiero ekshumacja. Ponowne badanie ciał wykazało obrażenia, których nie dało się wyjaśnić samym potrąceniem przez samochód. Śledczy zaczęli ponownie analizować zeznania i zachowanie osób obecnych w autobusie.

Ważne okazały się także informacje przekazane przez młodego świadka. Chłopiec miał po zbrodni krzyczeć pod domem sprawców, że zamordowali jego kolegę Mieczysława. Jego relacja pomogła skierować uwagę funkcjonariuszy na osoby związane z rodziną Sojdy.

W toku postępowania przesłuchano wielu świadków. Część z nich zmieniała zeznania albo odwoływała wcześniejsze relacje. Niektórzy zostali ukarani za składanie fałszywych zeznań i utrudnianie śledztwa. Z czasem prokuratura odtworzyła przebieg wydarzeń i ustaliła role poszczególnych oskarżonych.

Jan Sojda i Józef Adaś zostali skazani na karę śmierci. Wyrok wykonano w Krakowie w 1982 r. Jerzy Socha i Stanisław Kulpiński również początkowo usłyszeli wyroki śmierci, jednak Rada Państwa zamieniła je odpowiednio na 25 i 15 lat więzienia. Kulpiński opuścił zakład karny po 11 latach, a Socha po 14 latach.

Sprawa należała do najdłużej analizowanych procesów kryminalnych okresu PRL. Jej wyjątkowy charakter wynikał nie tylko z liczby ofiar i sposobu działania sprawców, lecz także z faktu, że morderstwa dokonano na oczach kilkudziesięciu osób. Przez wiele miesięcy świadkowie wspólnie ukrywali prawdę.

Ofiary pochowane są we wspólnym grobie na cmentarzu w Połańcu.